KARS · TÜRKİYEPzt - Cmt 09.00 - 18.00
WhatsApp’tan bilgi al
Paşa HayvancılıkKars
Talep oluştur

Tuj ve Morkaraman Koyunu: Kars'ta Yetişen İki Yerli Irk

13 dk okuma

Tuj koyunu Kars ve Ardahan yöresine özgü, küçük yapılı ve uyluğu yağlı bir yerli ırktır; Morkaraman koyunu ise Doğu Anadolu'nun kızıldan mora uzanan renkli yapağısıyla tanınan, et verimi öncelikli yerli ırkıdır. İki ırk da Kars'ın dağlık, yüksek rakımlı ve uzun kışlı arazisinde yetiştirilir ve meraları iyi değerlendirir. Irkların görünüşü, kaynağa göre verim değerleri, birbirinden farkları ve Kars'ta alım yaparken bakılacak noktalar, Bakanlık kayıtları ve üniversite çalışmalarıyla birlikte aşağıda yer alıyor.

Kars'ta Hangi Koyun Irkları Yetiştirilir?

Kars koyun ırkları için ırk bazında sayı veren kaynaklardan biri, Taşkın ve Kandemir'in Bakanlığın HAYBİS kayıtlarına dayanan 2022 tarihli çalışmasıdır. Bu çalışmaya göre 2021'de Kars'ta 554.239 koyun ve 9 ırk kayıtlıydı; koyunların 553.246'sı yağlı kuyruklu ırklarda bulunuyordu. Araştırmacılar, bölgedeki tüm illerde iklim nedeniyle yağlı kuyruklu ırkların ince ve yarım yağlı kuyruklu ırklardan fazla olduğunu belirtir.

Aynı çalışmaya göre Doğu Anadolu'nun 14 ilinde toplam 11.803.377 koyun kayıtlıdır ve en kalabalık iki ırk Akkaraman ile Morkaraman'dır. Akkaraman 6.382.282, Morkaraman 4.789.088 başla bölgenin 14 ilinin tamamında bulunur. Tuj ise yalnızca 4 ilde kayıtlıdır ve bölgenin koyun varlığı içinde küçük bir yer tutar. Bu dağılım, Morkaraman'ın bölgenin en yaygın ırklarından biri, Tuj'un ise dar bir alana bağlı yöresel bir ırk olduğunu gösterir.

Bölgenin en kalabalık ırkı Akkaraman, Orta Anadolu'dan Doğu Anadolu'ya uzanan geniş bir alanda yetiştirilir; ırkın özellikleri ve verimi Akkaraman koyunu rehberinde ayrıca anlatılıyor. Bölgenin üç yerli ırkı Tuj, Morkaraman ve Akkaraman'ın kısa tanımları Kars'ta küçükbaş hayvancılık sayfasında da yer alır. Kars'ta koyun ırklarının yanında sığır yetiştiriciliği de yapılır; bölgede yetiştirilen kombine sığır ırklarından Simental'in özellikleri Simental ırkı rehberinde anlatılıyor.

Tuj Koyunu

Tuj koyunu, Kars ve Ardahan yöresine özgü, küçük yapılı, beyaz renkli ve uyluğu yağlı yerli bir koyun ırkıdır. Et, yapağı ve süt için yetiştirilen kombine verimli bir ırk olarak tanımlanır. Bu tanım Tarım ve Orman Bakanlığı'nın yerli koyun ırkları kataloğuna dayanır; ırkın verimine dair ölçümlerin çoğu ise Kafkas Üniversitesi Veteriner Fakültesi'nin Kars'ta yaptığı çalışmalardan gelir. Tuj koyunu nedir diye bakan biri için ayırt edici iki nokta, ırkın dar yayılma alanı ve yağın kuyrukta değil uylukta toplanmasıdır.

Tuj Koyunu Nerede Yetişir?

Bakanlık kataloğu Tuj'un yayılma alanını Kars ili, Çıldır ilçesi ve Ardahan ile Iğdır illeri olarak verir. Kafkas Üniversitesi araştırmacıları 2001'de yayımlanan çalışmalarında ırkın Türkiye'deki yetiştirme alanını Kars'ın Arpaçay ilçesi ve özellikle Ardahan'ın Çıldır ilçesi olarak tanımlamıştır. Çıldır bugün Ardahan'a bağlı olduğu için iki kaynak aynı bölgeyi anlatır ve aramalarda geçen «Çıldır Tuj koyunu» adı da ırkın bu ilçedeki yoğunluğundan gelir. Irk dağlık, yüksek rakımlı ve engebeli arazilerde yetiştirilir ve meraları iyi değerlendirir.

Tuj Koyunu Özellikleri

Tuj koyununu bölgedeki diğer ırklardan ayıran en belirgin özellikler beyaz rengi, küçük yapısı ve kuyruk biçimidir. Bakanlık kataloğu ırkı uyluğu, yani but bölgesi yağlı bir ırk olarak tanımlar ve kuyruğunun çok kısa olduğunu belirtir. Kuyruk sınıflamasında bazı kaynaklar Tuj'u yağlı kuyruklu ırklar grubunda saysa da Bakanlık ve Kafkas Üniversitesi tanımları yağın uylukta toplandığını vurgular. Katalogda yer alan başlıca özellikler şunlardır:

  • Yapı ve baş: Vücut genellikle küçük yapılıdır; baş küçük, profil düz, kulaklar sarkıktır.
  • Renk: Vücut parlak beyazdır; burun, göz ve ağız çevresi ile ayaklarda siyah pigment bulunur.
  • Boynuz: Koçlar öne doğru helezonik boynuzludur; dişiler genellikle boynuzsuzdur, boynuzlu olanlara da rastlanır.
  • Yapağı: Kaba karışık ve halı tipidir.
  • Uyluk ve kuyruk: Yağ uylukta toplanır; kuyruk çok kısadır, omurları orta kısımda yukarı doğru kıvrılır ve kuyruğun yünsüz, çıplak alt tarafı arkadan bakıldığında görünür.
  • Davranış: Sürü ve analık içgüdüsü ile yürüme yeteneği iyidir.

Beyaz renk ve siyah pigment Akkaraman'da da görülebildiği için Tuj'u tanımada asıl ipucu uyluk ve kuyruk yapısıdır. Arkadan bakıldığında kuyruğun çıplak alt tarafının görünmesi, S formunda büyük yağlı kuyruğu olan ırklardan ayrımı kolaylaştırır. Yine de melez hayvanlarda bu özellikler karışabildiği için görünüş tek başına ırkı kesinleştirmez.

Tuj Koyununun Verimi

Tuj koyunu hakkında bilgi veren sayısal kaynaklar azdır ve büyük kısmı eskidir. Listedeki Bakanlık değerleri ırk tanımında verilen ortalamalardır. Kafkas Üniversitesi değerleri ise 1997-98'de üniversite çiftliğinde az sayıda koyunla ölçülmüş tarihsel bulgulardır ve bugünkü sürü ortalaması gibi okunmamalıdır. Tuj koyunu verim değerleri kaynağa göre aşağıdaki gibidir.

  • Doğum ağırlığı: Bakanlık ırk tanımı: 3,8 kg (erkek) / 3,7 kg (dişi) · Kafkas Üniversitesi, 1997-98: 3,69 kg
  • Sütten kesim (90. gün) ağırlığı: Kafkas Üniversitesi, 1997-98: 17,53 kg
  • 18 aylık canlı ağırlık: Bakanlık ırk tanımı: 50-55 kg (erkek) / 45-50 kg (dişi)
  • Günlük canlı ağırlık artışı: Bakanlık ırk tanımı: 190 g
  • Karkas ağırlığı: Bakanlık ırk tanımı: 20 kg
  • Laktasyon süt verimi / süresi: Bakanlık ırk tanımı: 45 kg / 124 gün · Kafkas Üniversitesi, 1997-98: 75,24 kg / 130,4 gün
  • Sütte yağ oranı: Kafkas Üniversitesi, 1997-98: %6,65
  • Yapağı verimi: Bakanlık ırk tanımı: 2,0-2,5 kg
  • Kuzu verimi / ikiz doğum oranı: Bakanlık ırk tanımı: 1,2 · Kafkas Üniversitesi, 1997-98: İkiz doğum %14,3 (1997), %9,8 (1998)

Süt verimindeki fark dikkat çekicidir: Bakanlık 124 günlük laktasyonda 45 kg verirken üniversite çiftliğinde 130,4 günde 75,24 kg süt ölçülmüştür. Bu fark ırktan çok ölçüm yerinden, yıldan ve besleme koşullarından kaynaklanır. Araştırmacıların bildirdiğine göre Tuj eti, Kıvırcık dışındaki yerli ırklara göre daha lezzetli bulunmuştur; bu aktarım 1954 tarihli eski bir çalışmaya dayanır ve kesin bir sıralama sayılmamalıdır.

Tuj Koyunu Nesli Tükendi mi?

Hayır. Bakanlığın HAYBİS kayıtlarına göre 2021'de Doğu Anadolu'nun 4 ilinde 31.009 baş Tuj koyunu bulunuyordu. Daha önce, 2001'de yayımlanan tarihsel bir çalışmada Kafkas Üniversitesi araştırmacıları Kars Tarım İl Müdürlüğü'nün 1997 verisine dayanarak bölgede yaklaşık 100.000 Tuj ve melezi bulunduğunu aktarmış, sayının azaldığına ve ırkın korunması gerektiğine dikkat çekmişti. İlk rakam melezleri de içeren bir tahmin, ikincisi kayıtlı hayvan sayısı olduğu için iki rakam doğrudan karşılaştırılamaz ve aradaki farktan bir azalma oranı çıkarılamaz.

Irk bugün de yöresinde destek projelerine konu olmaktadır. Ardahan İl Tarım ve Orman Müdürlüğü'nün 2021'de duyurduğuna göre, Ziraat Bankası ile Ardahan Valiliği'nin yürüttüğü «Köyümde Yaşamak İçin Bir Sürü Nedenim Var» projesine Tuj koyun ırkı dahil edilmiştir. Bu tür projeler, sayısı sınırlı bir yerli ırkın kendi yöresinde yetiştirilmeye devam etmesi açısından önem taşır.

Morkaraman Koyunu

Morkaraman, Doğu Anadolu'ya özgü, kızıldan mora uzanan renkli yapağısı ve S biçimli yağlı kuyruğuyla tanınan yerli bir koyun ırkıdır. Et verimi öncelikli kombine bir ırk olarak yetiştirilir. Halk arasında «Mazık» koyunu olarak da bilinir ve adı kimi zaman «mor karaman koyunu» biçiminde ayrı yazılır.

Morkaraman Koyunu Nerede Yetişir?

Bakanlık kataloğu Morkaraman'ın yayılma alanını Doğu Anadolu Bölgesi olarak verir. Prof. Dr. Gürsel Dellal'ın Tarım ve Orman Bakanlığı dergisindeki 2022 tarihli değerlendirmesine göre ırk en yoğun Ağrı, Iğdır, Elazığ, Bingöl, Kars, Erzincan, Bitlis, Van, Ardahan, Malatya, Tunceli ve Hakkâri ile Güneydoğu Anadolu'nun bazı illerinde yetiştirilir. Aynı değerlendirme, son yıllarda İç Anadolu'nun bazı illerinde de Morkaraman yetiştiriciliğinin arttığını belirtir. Doğu Anadolu Tarımsal Araştırma Enstitüsü de ırkı yetiştirici elinde koruma ve halk elinde ıslah projelerine dahil etmiştir.

Morkaraman Koyunu Özellikleri

Morkaraman koyunu özellikleri arasında ilk göze çarpan, yapağının rengidir. Dellal'a göre Türkiye'de yapağısı renkli olan yalnızca üç koyun ırkı vardır: Morkaraman, Güney Karaman ve Karagül. Moru andıran kızıl kahverengi bu yapağı, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da halı ve kilim gibi geleneksel el sanatlarında kullanılır. Bakanlık kataloğundaki diğer özellikler şöyle sıralanabilir:

  • Yapı: Sağlam ve iri yapılıdır; sağrı, omuz başı yüksekliği anlamına gelen cidagodan biraz yüksektir.
  • Baş ve kulak: Kulaklar büyük, enli ve sarkıktır; koçlarda burun belirgin biçimde dışbükeydir.
  • Renk: Vücut kızıldan mora kadar değişir; göz, ağız ve burun çevresi daha açık, baş ve ayaklar daha koyudur. Yüz ve baş genel olarak yapağısızdır, bacaklar bileklerden itibaren yapağı taşımaz.
  • Boynuz: Koçlar çoğunlukla büyük ve helezoni boynuzludur; dişiler zayıf boynuzlu ya da boynuzsuz olabilir.
  • Kuyruk: Kuyruk omurları iki kez büküldüğü için yağlı kuyruk S formundadır; Dellal kuyruk ağırlığını ortalama 6-7 kg olarak verir.
  • Dayanıklılık: Soğuğa dayanıklıdır, yüksek rakımlı ve fakir meraları iyi değerlendirir; sürü ve analık içgüdüsü ile yürüme yeteneği iyidir.

Morkaraman'ın yapağısı kaba karışıktır ve renkli olması nedeniyle beyaz yapağılı ırklardan farklı bir kullanım alanı bulur. Katalog, ırkın sevk ve idaresinin kolay, yaşama gücünün ve kötü çevre koşullarına uyum yeteneğinin yüksek olduğunu belirtir. Bu özellikler, Morkaraman'ı Doğu Anadolu'nun uzun kışlı ve dağlık koşullarına uygun bir sürü ırkı yapar.

Morkaraman Koyununun Verimi ve İkizlik Oranı

Morkaraman için iki kaynak birbirine yakın değerler verir: Bakanlık kataloğu ırk ortalamalarını, Dellal'ın 2022 değerlendirmesi ise uzman görüşüne dayanan aralıkları sunar. Uzman görüşü resmi tablonun yerine geçmez, ancak süt ve döl verimi için tamamlayıcı bilgi verir. Morkaraman verim değerleri kaynağa göre aşağıdaki gibidir.

  • Ergin canlı ağırlık (koç / koyun): Bakanlık ırk tanımı: 50-90 kg / 40-60 kg · Uzman görüşü, 2022: 60-90 kg / 40-60 kg
  • Doğum ağırlığı: Bakanlık ırk tanımı: 3,9 kg (erkek) / 3,5 kg (dişi) · Uzman görüşü, 2022: 3,5-3,9 kg
  • Günlük canlı ağırlık artışı: Bakanlık ırk tanımı: 192 g
  • Laktasyon süt verimi / süresi: Bakanlık ırk tanımı: 60 kg / 126 gün · Uzman görüşü, 2022: 50-65 kg / 4-5 ay
  • Yapağı verimi: Bakanlık ırk tanımı: 1,5-2,0 kg · Uzman görüşü, 2022: 1,2-2,0 kg (kirli, ergin dişi)
  • Damızlık yaşı (dişi): Bakanlık ırk tanımı: 18 ay · Uzman görüşü, 2022: 18 ay
  • Kuzu verimi / ikizlik oranı: Bakanlık ırk tanımı: 1 · Uzman görüşü, 2022: İkizlik %4-8

Dellal'a göre ırkın yetiştirildiği birçok ilde kuzular sütten kesildiğinde yaklaşık 15-20 kg, doğdukları yılın otlatma mevsimi sonunda 25-30 kg ağırlığa ulaşır. İkinci mera sezonunu da geçiren toklular, mevsim sonunda 40-50 kg ağırlıkta satılır. Morkaraman koyunu süt verimi laktasyonda 50-65 kg ile sınırlı kalsa da ırkın yetiştirildiği illerde sütünden geleneksel olarak peynir, tereyağı ve yoğurt yapılır.

Morkaraman koyununda ikizlik oranı %4-8 düzeyindedir ve ırkın döl verimi yüksek değildir. Bakanlık kataloğundaki 1'lik kuzu verimi de koyun başına ortalama bir kuzu alındığını gösterir. Bu nedenle Morkaraman sürüsünde baş sayısı, ikiz doğumdan çok damızlık koyun sayısıyla artar.

Tuj ile Morkaraman Arasındaki Farklar

Tuj ve Morkaraman Kars'ta aynı coğrafyada yetiştirilir ve Kafkas Üniversitesi araştırmacıları 2001'deki tarihsel çalışmalarında Tuj sürülerinin çoğunun Morkaraman ile karıştığını bildirmiştir. Bu karışma, saf Tuj koyunu neslinin sürmesi açısından önem taşır ve iki ırkı ayırt etmeyi alıcı için daha gerekli kılar. Aşağıdaki liste, Bakanlık ırk tanımındaki değerlerle iki ırkı yan yana gösterir.

  • Yayılma: Tuj: Kars, Ardahan (Çıldır), Iğdır · Morkaraman: Doğu Anadolu
  • Verim yönü: Tuj: Kombine: et, yapağı, süt · Morkaraman: Kombine, et öncelikli
  • Renk: Tuj: Parlak beyaz, burun-göz-ayakta siyah pigment · Morkaraman: Kızıldan mora, baş ve ayaklar koyu
  • Yağ deposu / kuyruk: Tuj: Uyluğu yağlı, çok kısa kuyruk · Morkaraman: S formunda yağlı kuyruk
  • Cüsse: Tuj: Küçük yapılı · Morkaraman: Sağlam ve iri yapılı
  • Laktasyon süt verimi: Tuj: 45 kg (124 gün) · Morkaraman: 60 kg (126 gün)
  • Doğum ağırlığı (erkek): Tuj: 3,8 kg · Morkaraman: 3,9 kg
  • Günlük canlı ağırlık artışı: Tuj: 190 g · Morkaraman: 192 g

Listede görünüşteki fark büyük, verimdeki fark ise küçüktür. Kars'ta yarı entansif koşullarda yapılan ve 2003'te yayımlanan tarihsel bir karşılaştırmada Morkaraman ve Tuj kuzularının doğum ağırlığı 3,77 ve 3,33 kg, 90. gün ağırlığı 15,0 ve 14,5 kg bulunmuştur. Araştırmada ırk farkı yalnız doğum ağırlığında önemli çıkmış, 90 günlük büyüme döneminin tamamında genotipin etkisi önemsiz bulunmuştur.

Bu nedenle iki ırk arasındaki seçim, ırktan çok amaca ve sürünün durumuna bağlıdır. Renkli yapağı ve daha iri cüsse arayan yetiştirici Morkaraman'a, yöresel bir ırkı sürdürmek ya da uyluğu yağlı, küçük yapılı bir koyunla çalışmak isteyen yetiştirici Tuj'a yönelebilir. Kars'ta bu iki ırkla birlikte görülen Akkaraman ise beyaz rengiyle Tuj'a, S formunda yağlı kuyruğuyla Morkaraman'a benzer; bu yüzden üç ırkı ayırırken renk ile kuyruk yapısına birlikte bakmak gerekir.

Kars'ta Tuj veya Morkaraman Alırken Nelere Dikkat Edilir?

Küçükbaşta alım genellikle baş sayısıyla yapılır ve tek bir hayvandan çok sürünün bütünü değerlendirilir. Sürünün yaş dağılımı, gebelik durumu ve mera alışkanlığı fiyattan daha belirleyici olabilir. İki ırkta da öne çıkan kontroller şunlardır:

  • Alım amacı: Damızlık koyun, besilik kuzu ya da toklu ve damızlık koç farklı ölçütlerle seçilir; besilikte yaş ve ortalama canlı ağırlık birlikte değerlendirilir, homojen yaşta grup tercih edilir.
  • Saf ırk ve melez: Renk, kuyruk ve but yapısı ipucu verir, ancak Tuj ile Morkaraman melezlerinde bu özellikler karışabilir; ırk bilgisini kesinleştirmek için kulak küpesi ve buna bağlı kayıt esas alınır.
  • Yaş ve gebelik: Sürü kuracak alıcı için koyunların yaş dağılımı ve gebelik durumu baş baş öğrenilmelidir.
  • Mera ve kışlama: Sürünün hangi merada otladığı ve kışı nerede, nasıl geçirdiği, yeni işletmedeki bakım planı için yol gösterir.
  • Veteriner ve damızlık muayenesi: Alım öncesi veteriner kontrolü yapılır, damızlık koç ve koyunlarda damızlık muayenesi aranır; sağlıkla ilgili kararlar veteriner hekime bırakılır.
  • Küpe ve nakil belgesi: Her hayvanın kulak küpesi ve kayıtlı kimliği olmalıdır; küçükbaşta sevk için nakil belgesi, il dışına çıkacak hayvanlar için veteriner sağlık raporu gerekir.

Görünüş ırk hakkında fikir verse de yaş, gebelik ve sağlık durumu ancak kayıt ve muayeneyle netleşir. Sürüyü satın almadan önce yerinde görmek, hayvanların mera ve barınak koşullarını da gözlemleme imkânı verir. Kars'ta kış şartları ağır geçtiği için bölgeye yapılacak ziyaretlerde yol ve hava durumu önceden kontrol edilmelidir; Kars'a ulaşım ve konaklama hakkında genel bilgiler ayrı bir sayfada yer alır.

Tuj ve Morkaraman Hakkında Sık Sorulan Sorular

Tuj ve Morkaraman hakkındaki sorular çoğunlukla canlı ağırlık, Akkaraman ile kıyas ve iklim uyumu üzerinde toplanır. Cevaplar Bakanlık kataloğuna ve Tarım ve Orman Bakanlığı dergisinde yayımlanan uzman değerlendirmesine dayanır. Rakamlar ırk ortalamasını gösterdiği için tek bir hayvanı değerlendirirken yaşını ve bakım koşullarını da hesaba katmak gerekir.

Tuj koyunu kaç kilo gelir?

Bakanlık kataloğuna göre 18 aylık Tuj koçları 50-55 kg, dişileri 45-50 kg canlı ağırlığa ulaşır. Aynı kaynak ırkın karkas ağırlığını 20 kg olarak verir. Tuj küçük yapılı bir ırktır; karşılaştırma için Bakanlık kataloğu ergin Morkaraman koçu için 50-90 kg aralığını gösterir.

Morkaraman mı Akkaraman mı daha iri?

Prof. Dr. Gürsel Dellal'ın 2022 değerlendirmesine göre Morkaraman, canlı ağırlık ve cüsse bakımından Akkaraman'dan büyüktür. Dellal, Morkaraman'ın kuyruğunun da Akkaraman'ınkinden ağır olduğunu belirtir. Bakanlık kataloğu da Morkaraman'ı sağlam ve iri yapılı bir ırk olarak tanımlar.

Tuj ve Morkaraman Kars kışına dayanır mı?

Bakanlık kataloğu Morkaraman'ın Doğu Anadolu'nun soğuk ve uzun kış koşullarına çok iyi uyum sağladığını, Tuj'un ise dağlık ve yüksek rakımlı arazide yetiştirildiğini belirtir. Morkaraman'da yağlı kuyruk, uzun ve yetersiz kış besleme döneminde enerji kaynağı olarak kullanılır. Kaynaklarda iki ırkın soğuğa dayanıklılığını doğrudan karşılaştıran bir ölçüm yer almadığı için aralarında sıralama yapılmaz.

Kaynaklar

Diğer yazılar

Tüm yazılar
Bizi arayınWhatsApp’tan yazın